Diyetisyen Buğra Öztürk

Diyetisyen Buğra Öztürk

Yazar
Yazarın Tüm Yazıları >

SİRKADİYEN RİTİM

A+A-

Sirkadiyen saat; bitkilerin, hayvanların, mantarların ve siyanobakterilerin 24 saatlik zaman içerisindeki biyokimyasal ve psikolojik davranışlarının bütünüdür.    İnsandaki en belirgin sirkadiyen ritim uyku-uyanıklık döngüsündeki ritmik değişikliklerdir. Erişkin bir insanın günde ortalama 8 saat uyku, 16 saat uyanıklık süresi bulunmaktadır. İnsanlarda ritim 24 saatte bir kendini tekrarlamaktadır.

İnsan, gündüz yaşama özelliği sergileyen bir canlıdır. Beslenme, egzersiz, çalışma gibi çoğu aktiviteyi gün içinde yapmakta ve geceleri de dinlenmektedir. İnsanlardaki doğal metabolik saat, zaman ipuçları sunarak metabolik reaksiyonlar ile planlanan aktiviteler arasında senkronizasyonu sağlamaktadır. Ancak, modern yaşamla birlikte bu hassas sistemde giderek artan değişimler meydana gelmektedir. Modern hayatın insanlara sunduğu vardiyalı çalışma saatleri, gece çalışma, gece yeme sendromu ve uyku bozuklukları içsel ritmi bozabilmektedir. İç saat ve metabolik ritim arasındaki bozulmuş senkronizasyon enerji dengesini etkilemekte ve obezite, diyabet ve kalp hastalıklarının da içinde yer aldığı metabolik hastalık risklerini artırmaktadır.

İnsanlar da dahil bütün memelilerde fizyoloji neredeyse tüm açıdan ritmiktir. Bu yüzden, beyinsel aktiviteleri, kardiyovasküler sistem (kalp atışı ve kalp basıncı), renal aktivite (plazma akımı, idrar üretimi, kan basıncı, elektrolit ve su dengesi), endokrin sistem (hormonların üretimi ve sekresyonu), metabolizma, immün sistem ve vücut sıcaklığı günlük dalgalanmalara iyi bir şekilde adapte olabilmektedir. Bu ritimler, çevreden zaman ipuçları almayan sabit koşullar altında olup, çoğunlukla sirkadiyen zamanlama sistemi tarafından yönetilmektedir. Kendi içsel ritimlerinin yanı sıra pek çok faaliyetin ritmi sirkadiyen saatin kontrolü altındadır ve aralarında basit bir ilişki bulunmaktadır. Metabolik olaylar her ne kadar sirkadiyen saate göre yürütülmekte ise de pek çok metabolik parametre saat genlerinin ifadesini etkileyebilmektedir. Dolayısıyla sirkadiyen ritim ve metabolizma ilişkisi çift yönlü incelenmelidir.

Beslenme sirkadiyen bir olaydır ve periferik saatler için önemli bir uyarıcıdır. Sirkadiyen saat ile ilgili mekanizmalar hücre döngüsü, DNA hasarına cevap ve tümör baskılanması açısından son derece önemlidir. Yeterli ve dengeli beslenmek, ana öğünlerdeki makro besin öge dağılımını günün uygun olan saatlerine göre ayarlamak sirkadiyen ritim dengesi için katkı sağlayabilmektedir. İnsanlarda insülin salınımı vücudun gelecek glikoz metabolizmasını önceden algılamakta ve sabahın erken saatlerinde en yüksek düzeye çıkmaktadır. Bu sebeple kahvaltı sürecinde karbonhidratlar daha kolay metabolize olur ve yeterli miktardaki proteinin enerji formuna dönüşümü ile sabah dinç olmamız sağlanır. Uyku saati yaklaştıkça glikoz toleransı kötüleşir ve gastrointestinal sistem (GİS) geçişi yavaşlar. İnsülin salınımı ve GİS hareketliliği göz önüne alındığında akşam yemeğinin karbonhidrattan zengin olmaması gerektiği düşünülmektedir.

Melatonin, ışık, sıcaklık, jet-lag ve vardiyalı çalışmak sirkadiyen ritmi etkileyen faktörlerdir. Melatonin hormonu vücutta uyku halinde yenilenme hormonu olarak bilinir ve salınımı karanlığın başlangıcından sonra (21:00-22:00) artarak gece pik yapar (02:00-03:00) , daha sonra ışık başlangıcından önce keskin bir düşüş sergiler ve 07:00-09:00’da son bulur. Uyku ve yemek saatlerinin sirkadiyen ritme uygun olarak düzenlenmesi kilo alma, kilo verme, kronik hastalıklar ve hormon dengesi adına büyük önem taşımaktadır.
Biz diyetisyenler beslenmenin sirkadiyen ritim üzerinde etkisinin görülebildiği vardiyalı çalışma ve jet-lag gibi durumlara özel beslenme programları uygulayarak bu durumun olumsuz etkilerini büyük ölçüde ortadan kaldırabilmekteyiz.

 

Önceki ve Sonraki Yazılar

YAZIYA YORUM KAT

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.