Sökeli ünlü romancı Samim Kocagöz, (1916-1993)1950’li yıllar da, ilk traktörlerin Söke Ovasına gelişini tarım işçileri üzerindeki etkilerini anlattığı Sam Amca Hikayesi’ni okuyanlar vardır. Ali Mehmet otuz yıldır geçimini sağlamak için öküzleri ile çift sürmüştür. Ali Mehmet öküzlerin yerini traktörler almaya başlayınca işsiz kalacağından endişe duyar. “Sam Amca “ya (ABD’nin lakabı) kızar.
Sam Amca’yı hatırlamamın nedeni Amerika Tarım Bakanlığı (USDA) “Türkiye Pamuk Ürünleri Güncellemesi Raporunun yayınlanmasıyla oldu. Rapor Türkiye pamuk ve pamukla ilgili sektörlerin adeta röntgenini çekmiş olması dikkate değer. Rapor da ilginç ayrıntılar var.
“Piyasa kaynaklarına göre 1 Kg kütlü pamuğun üretim maliyeti çiftçiye ve tarım arazisinin konumuna bağlı olarak 25 ila 28 Lira (yaklaşık 62,5-70 (cent) arasındadır. Bu lif pamuğun maliyetini, çırçır’lama maliyeti hariç yaklaşık 70 Lira (1,75 dolar) yapar. Bu eylül ayından önce 2025 Ağustos itibarıyla 60 liraya (yaklaşık 1,50 dolar) olan satış fiyatının üzerindedir. Çiftçiler ve piyasa kaynakları yeni destek sistemine rağmen Türkiye hükümeti tarafından sağlanan desteğin pamuk çiftçiliğine teşvik etmek için yeterli olmadığını belirtmektedir.”
Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı raporunda “Türkiye’nin 2025-2026 döneminde lif pamuk üretiminin 860 bin tondan, 700 bin tona, gerileyecek. Yüzde 19’luk bu azalma kuraklık kaynaklı. Rapora göre Türkiye bu dönemde 825 bin ton pamuk ithal edecek “Üretim ve ekim alanlarındaki düşüşün nedeni olarak “Söke bölgesindeki kuraklık ve su kısıtlılığının” öne çıkarılmasını anlamlı buluyorum. Neden mi? Yazayım.
Bunu yazmam için tarihi biraz geri sarmam gerekecek. Yaklaşık 30 yıl önce (1995) İstanbul Hilton’da ABD’den Tarım bakanlığı yetkililerinin de içinde bulunduğu, çiftçiler ve tüccarlardan oluşan heyet, Amerikan pamuğunu tanıtma ve pazarlama toplantısı düzenliyorlar. Toplantıya Türkiye’den tekstilciler, Ege Çiftçiler Derneği de katılıyor. Tekstilcilerimiz GSM kredileriyle ucuz, vadeli pamuğa kontratlar imzalamak için sıraya giriyorlar. Amerikalılar Ege çiftçiler derneği başkanı olan Hulusi Tanman’la konuşurken” Sizin maliyetleriniz çok Yüksek. Siz bu maliyetlerle pamuk üretimi yapamazsınız. Siz pamuk ekmeyin, başka ürün ekin.” Görüşlerini dile getiriyorlar. Dönemin hükümeti; ABD’nin daha fazla pamuk satma baskısına ve Tekstil sanayinin Amerikan pamuğu alma isteğini geri çevirmeyerek, kendi pamuk çiftçisinin aleyhine işleyecek pamuk ihracatına kota koyma kararını alıyor. Pamuk yurtdışında 1 dolar 20 cente kadar satılırken, Türk çiftçisi o günlerde içeride 60 ila 80 cent arasında pamuk satılıyor.
Şimdi yazmanın tam sırası. Otuz yıl önce, bu maliyetlerle pamuk ekmeyin diyen ABD (namı değer Sam Amca) Bugünde aynı tavsiyeyi bir kez daha dolaylı olarak yapıyor. Türk çiftçisi pamuk üretiminden vazgeçerse cümle alem biliyor ki bize daha fazla pamuk satacak, bizim dövizimiz daha çok dışarıya çıkacak. Tekstil sektörü hammadde açısından tamamen dışarıya bağımlı hale gelecek. ABD’nin ilgisinin Türkiye pamuk üretiminin düşmesi olmadığının, derdinin başka olduğu anlaşılıyor
Söke Ovasına ilk traktörlerin girdiği dönemler 1940-1950 yıllarıdır. ABD markaları Türkiye’ye özellikle Marshall yardımlarıyla birlikte daha çok gelmeğe başlamıştı. Günümüzde Tarım makine sanayisinin dünya ölçeğinde gelişmesi, uluslararası, ticaretin sınırları aşan etkisi ve birden fazla işi birlikte yapabilen gelişmiş tekniklere sahip markaların çiftçiler tarafından daha çok tercih edilmesini getirmiştir. Söke Ovası’na pamuk toplama makinalarının gelmesiyle pamuk toplama işçiliği sona erdi. Çiftçilerin Pamuk toplama makinalarında ABD John Dere, Case, Çin, Boshiran, FM WORLD markalarının yansıra başka seçenekleri de artık var. Dünya ticaretindeki ABD ile Çin’in rekabeti burada da sürüyor. Söke Çiftçisinin pamuk üretiminde kuraklık, yüksek maliyet, ürününü yeterli sulama yapamaması düşük seyreden pamuk satış fiyatları gibi nedenlerle yeni makinalar alacak ekonomik gücü zaten yok. Çiftçi pamuk ekiminden giderek uzaklaşıyor. Söke Ziraat Odası kayıtlarına göre çiftçinin halen kullandığı gereğinden fazla (244) pamuk toplama makinası var.
Sam Amca’yı Söke çiftçisine ilgisinin, pamuk üretiminden kopuşu değil yeni makinalar satamamasından kaynaklanıyor. Şam Amca doğrudan olmasa bile yine de” Siz pamuk ekmeyin” mesajını vermeyi ihmal etmiyor.